De Koloniale Wandeling
De VOC, bestuurders en missie Verhalen
Dat Amersfoort banden met het koloniale verleden heeft, komt stap voor stap tevoorschijn tijdens deze wandeling. Zij voert in de binnenstad onder andere langs het ouderlijk huis van Johan van Oldenbarnevelt, één van de oprichters van de VOC. Ook de eerste admiraal van de VOC-vloot die in 1603 uitvoer en de eerste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië werden in deze stad geboren. Later vestigden zich hier de Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort, die afdelingen van hun orde opzetten in Nederlands-Indië. Eén van de laatste Nederlandse opperhoofden van het eiland Deshima (Japan) blijkt in deze stad zijn graf te hebben. En een burgemeester van Amersfoort werd eind negentiende eeuw benoemd als Gouverneur van Suriname. Op deze wandeling kom je ze allemaal tegen.
Sinds 2014 wand…
De VOC, bestuurders en missie Verhalen
Dat Amersfoort banden met het koloniale verleden heeft, komt stap voor stap tevoorschijn tijdens deze wandeling. Zij voert in de binnenstad onder andere langs het ouderlijk huis van Johan van Oldenbarnevelt, één van de oprichters van de VOC. Ook de eerste admiraal van de VOC-vloot die in 1603 uitvoer en de eerste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië werden in deze stad geboren. Later vestigden zich hier de Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort, die afdelingen van hun orde opzetten in Nederlands-Indië. Eén van de laatste Nederlandse opperhoofden van het eiland Deshima (Japan) blijkt in deze stad zijn graf te hebben. En een burgemeester van Amersfoort werd eind negentiende eeuw benoemd als Gouverneur van Suriname. Op deze wandeling kom je ze allemaal tegen.
Sinds 2014 wandelen Petra Groen en Elly Touwen door Nederland op zoek naar sporen van het koloniale verleden. Beiden hebben daarvoor jaren als professionals dat verleden bestudeerd. Nu zijn zij op zoek gegaan naar de plaatsen in Nederland die aan dat verleden herinneren en de persoonlijke verhalen die daarbij horen. Voor hen was het een ontdekking dat er in Nederland nog zoveel plaatsen en verhalen op te sporen zijn van Nederlanders die naar de koloniën zijn gegaan en daar hebben gewoond en gewerkt. Een enkele keer ook het persoonlijke relaas van ‘gekoloniseerden’ die in Nederland terecht kwamen. Die sporen zijn zij gaan volgen door het uitzetten van wandelingen. Zo is Koloniaalerfgoedtevoet ontstaan, eerst als hobby, maar naar gelang er meer verhalen boven water kwamen, steeds serieuzer.
Dit ga je zien
-
Klooster Onze Lieve Vrouw van Amersfoort
Klooster Onze Lieve Vrouw van Amersfoort
Zuidsingel 38
Amersfoort
-
Grafzerken Burgemeester Brouwerplantsoen
Grafzerken Burgemeester Brouwerplantsoen
Burgemeester Brouwerplantsoen
Amersfoort
Beschrijving
1. Steven van der Hagen (1563-1621)
Steven van der Hagenlaan
Steven van der Hagen werd geboren in Amersfoort en groeide later uit tot een belangrijke bestuurder binnen de VOC. Eind 1603 benoemden de Heren XVII hem tot admiraal van de eerste vloot die de VOC naar Oost-Azië stuurde. In 1605 voer hij de baai van Hitu op Ambon binnen. Met steun van de lokale bevolking nam hij daar zonder grote strijd het Portugese fort en andere bezittingen over. Daarmee kreeg de VOC haar eerste territoriale bezit in de Indonesische archipel.
In 1614 werd Van der Hagen lid van de Raad van Indië, die samen met de gouverneur-generaal het centrale bestuur van de VOC in Azië vormde. Opvallend is dat hij zich verzette tegen het harde monopoliebeleid van de VOC. De bewindhebbers wilden de handel in kruidnagel desnoods met geweld afdwingen, terwijl Van der Hagen vond dat concurrentie beter via handel en een grotere aanvoer bestreden kon worden. In 1618 vroeg hij ontslag. Hij overleed in 1621 aan de pest en werd begraven in Utrecht.
2. Pieter Both (1568-1615)
Pieter Bothlaan
Pieter Both werd geboren in Amersfoort en was de eerste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. In 1609 benoemden de Heren XVII hem om het bestuur van de VOC in Azië beter te organiseren. Hij moest een geschikte plek vinden voor het bestuurlijke en commerciële centrum van de VOC en een Raad van Indië opzetten. Aanvankelijk keek men naar de Molukken, maar uiteindelijk koos Both voor Jakarta op West-Java.
In 1612 kocht hij daar grond van de lokale vorst en liet hij een stenen huis met omheind erf bouwen. Ook ontstond er een scheepswerf voor VOC-schepen. Daarmee werd Both een van de grondleggers van Batavia, het huidige Jakarta. Lang bleef hij niet aan. Na kritiek op zijn bestuur droeg hij in 1614 het gezag over. Op de terugreis naar Nederland verging zijn schip in 1615 voor de kust van Mauritius. Both bereikte zwemmend de kust, maar stierf daar alsnog van uitputting.
3. Johan van Oldenbarnevelt Gymnasium
Thorbeckeplein 1
Johan van Oldenbarnevelt werd in 1547 geboren in Amersfoort en groeide uit tot een van de machtigste politici van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1586 werd hij landsadvocaat en raadspensionaris van Holland, destijds het invloedrijkste gewest.
Van Oldenbarnevelt speelde een belangrijke rol bij de oprichting van de VOC in 1602. Tot die tijd organiseerden verschillende groepen handelaren afzonderlijke expedities naar Azië. Op zijn initiatief werden deze handelscompagnieën samengevoegd tot één onderneming. De VOC kreeg het alleenrecht op handel met Azië en mocht namens de Republiek verdragen sluiten en oorlog voeren. De onderneming groeide uit tot een machtige handelsorganisatie die daarbij geregeld geweld gebruikte.
Van Oldenbarnevelt werkte jarenlang nauw samen met stadhouder Maurits, maar raakte later met hem in conflict over politieke, militaire en religieuze kwesties. Hij werd beschuldigd van hoogverraad en in 1619, na een omstreden proces, op het Binnenhof in Den Haag onthoofd.
4. Villa Perloe
Anna Paulownalaan 14
Het Villapark Bergkwartier werd vanaf 1900 aangelegd en trok vooral welgestelde families uit de grote steden. Amersfoort maakte actief reclame voor de wijk als gezonde en aantrekkelijke woonomgeving. In het boekje Dit is Amersfoort uit 1915 werd het Bergkwartier uitgebreid aangeprezen. Die brochure werd onder meer verspreid op schepen die vanuit Nederlands-Indië naar Nederland voeren.
Villa Perloe was een van de villa’s die daarin werd afgebeeld. De brochure benadrukte onder andere dat het gebied malariavrij was, iets wat voor mensen uit Nederlands-Indië aantrekkelijk kon zijn. De naam Perloe betekent in het Indonesisch ‘behoefte’ en verwijst mogelijk naar bewoners met een band met Nederlands-Indië. Zo laat de villa zien hoe Amersfoort zich in het begin van de twintigste eeuw richtte op terugkeerders uit de koloniën.
5. Sint Maarten, Sint Eustatius en Saba
Sint Maartenpad
In 2001 besloot de Amersfoortse gemeenteraad drie paden op Berg-Zuid te vernoemen naar Sint-Maarten, Sint-Eustatius en Saba. Deze Caribische eilanden maken nog altijd deel uit van het Koninkrijk der Nederlanden en hebben een lange koloniale geschiedenis met Nederland.
De eilanden kwamen in de zeventiende eeuw onder Nederlands gezag en speelden een rol in kaapvaart, smokkelhandel en de handel in tot slaaf gemaakte mensen. Vooral Sint-Eustatius groeide uit tot een belangrijk handelscentrum. Tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog profiteerde het eiland van zijn positie als neutrale haven, maar werd het later door de Britten verwoest.
In de negentiende eeuw investeerde Nederland weinig in de eilanden, maar hield het er wel vast aan zijn koloniale gezag. In 1848 werd op Sint-Maarten een opstand van tot slaaf gemaakten met geweld neergeslagen. De slavernij werd op de eilanden uiteindelijk in 1863 afgeschaft.
6. Bollenburgh
Muurhuizen 19
Aan de Muurhuizen staat Bollenburgh, het ouderlijk huis van staatsman Johan van Oldenbarnevelt. Het pand dateert uit circa 1400 en behoort tot de oudste en best bewaarde muurhuizen van Amersfoort. Binnen zijn nog veel middeleeuwse elementen terug te vinden, zoals oude balklagen, kaarsnissen, keldergewelven en muurschilderingen van heiligen. Bijzonder is de schildering van het Laatste Oordeel.
Bollenburgh heeft door de eeuwen heen verschillende functies gehad. Zo deed het pand een tijd dienst als herberg, waar ook de naam Bollenburgh vandaan komt. Uit een veel latere periode is nog een onderduikruimte uit de Tweede Wereldoorlog bewaard gebleven. Daarmee vertelt het huis niet alleen het verhaal van Van Oldenbarnevelt, maar ook van verschillende eeuwen Amersfoortse geschiedenis.
7. Klooster Onze Lieve Vrouw van Amersfoort
Zuidsingel 38
De congregatie van de Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort werd in 1822 in Amersfoort gesticht. Het was de oudste nonnencongregatie ten noorden van de grote rivieren. De zusters woonden eerst in de Muurhuizen en kochten halverwege de negentiende eeuw Huis Cohen aan de Zuidsingel 38, herkenbaar aan de paarse ruiten.
Het monumentale pand werd in 1780 gebouwd voor bankier en tabakshandelaar Benjamin Cohen. De zusters gebruikten het als klooster en richtten er ook een meisjeskostschool in. In 1926 vertrokken de eerste zusters vanuit Amersfoort naar Oost-Java, waar zij onder de Karmelieten in Probolinggo werkten. Ook rond 1960 speelden zij daar nog een rol in het onderwijs aan meisjes. Daarmee kreeg de Amersfoortse congregatie ook een duidelijke band met de Nederlandse missiegeschiedenis in Indonesië.
8. Huis Deshima
Havik 13
De naam Deshima verwijst naar het kunstmatige eiland bij Nagasaki waar van 1641 tot 1859 een Nederlandse handelspost was gevestigd. De VOC kreeg van de Japanse heersers het alleenrecht om handel te drijven met Japan. De Nederlandse kooplieden leefden er vrijwel volledig afgesloten van de Japanse samenleving en mochten het eiland niet zomaar verlaten.
Op Deshima stonden VOC-pakhuizen en kantoren van Japanse ambtenaren en tolken. Er verbleven hooguit twintig Nederlanders, tegenover een groot aantal Japanse medewerkers en toezichthouders. De handel was streng gereguleerd en kostbaar, maar tegelijkertijd zeer winstgevend voor de VOC. De naam van het huis aan het Havik verwijst naar deze bijzondere plek in de Nederlands-Japanse handelsgeschiedenis.
9. Museum Amersfoort
Westsingel 50
Bij Museum Amersfoort komen verschillende verhalen uit de koloniale en stadsgeschiedenis samen. In het museum is aandacht voor Johan van Oldenbarnevelt, de in Amersfoort geboren staatsman die een belangrijke rol speelde bij de oprichting van de VOC. Ook is er een beulszwaard te zien dat lange tijd in verband werd gebracht met zijn onthoofding in 1619. Onderzoek van het Rijksmuseum wees later uit dat dit zwaard daar niet voor is gebruikt.
In de tuin staat het gedenkteken De Melati. Dit monument werd geplaatst ter gelegenheid van 75 jaar bevrijding van Nederlands-Indië en is ontworpen door de Amersfoortse glaskunstenares Hilde Paalvast. Het gedenkteken herinnert aan de slachtoffers en gebeurtenissen rond de oorlog en de periode daarna in voormalig Nederlands-Indië.
10. Jan Cock Blomhoff (1779-1853)
Parkje bij de grafzerken aan het Burgemeester Brouwerplantsoen
In het parkje bij de grote kunststoelen ligt de grafzerk van Jan Cock Blomhoff. Hij werd in 1779 geboren in Amsterdam en werkte vanaf 1809 op de Nederlandse handelspost Deshima in Japan. In 1817 werd hij benoemd tot hoofd van deze handelspost. Zijn vrouw Titia Bergsma, hun pasgeboren zoon en het kindermeisje reisden met hem mee naar Japan, maar moesten al snel terugkeren omdat westerse vrouwen daar niet mochten blijven.
Blomhoff bleef zes jaar op Deshima. In 1818 maakte hij de verplichte hofreis naar Edo, een tocht van ongeveer 1.500 kilometer die deels per boot en deels te voet werd afgelegd. Van deze reis hield hij een uitgebreid verslag bij. In 1824 keerde hij terug naar Nederland. Vanaf 1844 woonde hij in Amersfoort, waar hij het huis Birkhoven liet bouwen. Na zijn overlijden in 1853 werd hij begraven op begraafplaats Achter Davidshof. Toen deze begraafplaats in 1978 werd geruimd, bleef zijn grafsteen bewaard in het huidige parkje.
11. Titus van Asch van Wijck (1849-1902)
Van Asch van Wijckstraat
Titus van Asch van Wijck werd in 1849 geboren in Utrecht en werd in 1883 burgemeester van Amersfoort. Acht jaar later vertrok hij naar Suriname, waar hij werd benoemd tot gouverneur. Suriname was toen nog een Nederlandse kolonie. Na de afschaffing van de slavernij in 1863 bleef de plantage-economie sterk afhankelijk van contractarbeid.
Van Asch van Wijck zag economische mogelijkheden voor Suriname en pleitte bij de Nederlandse regering voor meer financiële steun. Ook wilde hij Javaanse contractarbeiders naar Suriname laten komen om de plantagelandbouw te versterken. De meningsverschillen met Den Haag liepen uiteindelijk zo hoog op dat hij meerdere keren om ontslag vroeg. In 1896 werd dat ontslag verleend.
Terug in Nederland werd Van Asch van Wijck opnieuw burgemeester van Amersfoort. Daarna was hij korte tijd minister van Koloniën in het kabinet-Kuyper. Hij overleed in 1902 in Den Haag. In Suriname is het Asch van Wijckgebergte naar hem vernoemd.