Ga naar inhoud
Kaartelementen overslaan

Keti Koti pad

(1,3 km)
Download GPX

Achter de bekende verhalen uit de Amersfoortse geschiedenis schuilen ook verhalen over ongelijkheid, uitbuiting en uitsluiting. De Route van Verzoening brengt deze onderbelichte geschiedenis aan het licht. Via zes wandel-, fiets- en vaarroutes ontdek je historische plekken en sporen in het straatbeeld. Door het verleden te erkennen, verhalen te delen en elkaar te ontmoeten, ontstaat ruimte voor bewustwording, verbinding en verzoening.

KETI KOTI PAD

Het Keti Koti Pad voert je langs Amersfoortse straten en panden die verbonden zijn met het Nederlandse koloniale en slavernijverleden in Zuidoost-Azië en Zuid-Amerika. Je ontdekt welke rol Amersfoort en haar inwoners hierin speelden en hoe dit verleden nog altijd doorwerkt in onze samenleving.

Keti Koti betekent letterlijk ‘K…

Achter de bekende verhalen uit de Amersfoortse geschiedenis schuilen ook verhalen over ongelijkheid, uitbuiting en uitsluiting. De Route van Verzoening brengt deze onderbelichte geschiedenis aan het licht. Via zes wandel-, fiets- en vaarroutes ontdek je historische plekken en sporen in het straatbeeld. Door het verleden te erkennen, verhalen te delen en elkaar te ontmoeten, ontstaat ruimte voor bewustwording, verbinding en verzoening.

KETI KOTI PAD

Het Keti Koti Pad voert je langs Amersfoortse straten en panden die verbonden zijn met het Nederlandse koloniale en slavernijverleden in Zuidoost-Azië en Zuid-Amerika. Je ontdekt welke rol Amersfoort en haar inwoners hierin speelden en hoe dit verleden nog altijd doorwerkt in onze samenleving.

Keti Koti betekent letterlijk ‘Ketenen Gebroken’. Op 30 juni wordt het slavernijverleden herdacht, gevolgd door de viering van de afschaffing van de slavernij op 1 juli. Deze route werd voor het eerst gelopen tijdens de allereerste Keti Koti-herdenking in Amersfoort in 2021.

Loop het Keti Koti Pad, ontdek een minder bekende kant van de stad en sta stil bij een geschiedenis die ons allemaal verbindt.

Dit ga je zien

Beschrijving

Logement de Gaaper

Hof 39
3811 CK  Amersfoort
Navigeer naar startpunt
Logement de Gaaper
1. Logement de Gaaper

Op de gevel van Hof 38 prijkt een zogenoemde ‘gaper’. In de negentiende eeuw was hier de winkel van W. Putman gevestigd, die werkte als barbier, tapper en winkelier. Hij verkocht er onder de naam “Drogerijen en verfwaren De Gaper” zijn producten. In 1830 veranderde de zaak in een apotheek. Het beeld dat nu aan de gevel hangt, is een kopie van de oorspronkelijke gaper uit die periode.

Gapers werden gebruikt als uithangbord van drogisterijen en apotheken. Het exemplaar aan Hof 38 toont het hoofd van een Romeinse soldaat. Zijn open mond kan verwijzen naar het innemen van medicijnen of naar het ‘vergapen’ aan het uitgebreide winkelaanbod. Voor geneesmiddelen werden in de negentiende eeuw veel kruiden en specerijen uit de koloniën gebruikt.

Al in de vroegmoderne tijd kwamen via de handel met het Ottomaanse Rijk exotische ingrediënten naar Europa. Vanuit dit rijk, dat delen van Noord-Afrika, Azië en Europa omvatte en Constantinopel als hoofdstad had, werden onder meer aloë vera, sennabladeren, kolokwintappels, opium, saffraan, kurkuma, Arabische gom, wierook, mirre en bitumen verhandeld. De oosterse kleding van veel gapers verwijst waarschijnlijk naar de herkomst van deze producten.

Traditioneel worden deze gapers ingedeeld als ‘muzelman’ of ‘moor’. ‘Muzelman’ is een verouderde benaming voor een moslim, vaak gebruikt voor inwoners van Noordwest-Afrika. Hieronder vielen beelden met een tulband en een blanke of olijfkleurige huid. ‘Moor’ verwees aanvankelijk eveneens naar inwoners van Noordwest-Afrika, maar kreeg in de zeventiende eeuw ook de betekenis van het inmiddels als kwetsend beschouwde woord ‘neger’. Tot deze categorie werden gapers met een donkerbruine of bijna zwarte huid gerekend.

Door hun karikaturale uiterlijk zijn gapers de laatste jaren onderwerp van discussie.

2. Peperstraat

De straatnaam Peperstraat is al bekend sinds 1469. In een andere periode werd deze straat Pepersteeg genoemd.

Verspreid over alle Nederlandse provincies liggen ongeveer 61 straten met deze naam. Meestal houdt de benaming verband met de handel in peper. Amsterdam had bijvoorbeeld een Peperwerf en kent nog altijd een Peperstraat op de plek waar vroeger pakhuizen van de VOC stonden.

Toch verwijst niet iedere Peperstraat automatisch naar de specerijenhandel. De naam kan ook samenhangen met cijnzen, een vorm van belasting die vroeger soms met peper werd betaald. Peper werd al in de Middeleeuwen als handelskruid gebruikt. De grote vraag naar de specerij vormde in de zestiende eeuw een van de aanleidingen voor de oprichting van de VOC.

3. Huize Deshima

Havik 13 kreeg pas in 1976 de naam Deshima. Voor die tijd stond het pand bekend als koopmanshuis. De toenmalige eigenaar had veel belangstelling voor de VOC-periode en vernoemde het huis naar de voormalige handelsnederzetting Deshima in Japan. De windvaan in de vorm van een VOC-schip maakte hij zelf.

Deshima was van 1641 tot 1859 gevestigd op een eilandje bij de haven van Nagasaki. Onder bepaalde voorwaarden bezat de VOC vanaf 1641 het alleenrecht op de handel met Japan. Nederlandse handelaren mochten het eiland bijvoorbeeld niet verlaten om Japan verder in te reizen. De volledige handel moest via Deshima plaatsvinden.

Huize Deshima draagt deze naam pas sinds 1976. Hoe kijken we daar tegenwoordig tegenaan? Zou een huis nu nog naar een koloniale handelsplek worden vernoemd?

4. Museum Flehite

Museum Flehite is ondergebracht in drie laatmiddeleeuwse panden die bij de Muurhuizen horen. Het huis aan Breestraat 76 heeft zijn oorspronkelijke karakter het best behouden.

In het museum zijn zowel vaste presentaties als tijdelijke tentoonstellingen te bezoeken. Daarnaast organiseert Flehite regelmatig lezingen en is een groot deel van de verzameling digitaal te doorzoeken.

De collectie bevat onder andere portretten van Johan van Oldenbarnevelt, die betrokken was bij de oprichting van de VOC, en de broers Hendrik en Pieter Both. Hendrik Both was bestuurder in Amersfoort. Pieter Both (1568-1615) werd gouverneur-generaal van Indië.

5. Grote Spui 29

Op de gevel van Grote Spui 29 is een steen met een schip te zien. Deze steen bevond zich aanvankelijk op het vroegere pand aan Grote Spui 23. Tussen de huisnummers 23 en 27 liep destijds een steegje dat de ‘Bocht van Guinee’ werd genoemd. Een akte uit 1753 beschrijft Grote Spui 23 in de toenmalige spelling als: “een huisje of woninkje, staande op de Spoeije in de zogenaamde Bogt van Guine”.

De benamingen Bocht van Guinee, Guné en Guinea verwezen naar de Afrikaanse zeestraat op weg naar de zogenoemde ‘Goudkust’. In Nederland werd deze naam gebruikt omdat met de handel in tot slaaf gemaakte mensen veel geld werd verdiend.

In Amersfoort stond de Bocht van Guinee ook bekend als Dragerswelvaren of Schipperswelvaren. Hier bevond zich een herberg en kroeg die voornamelijk werd bezocht door matrozen.

Het woord ‘Goudkust’ heeft nu een andere lading dan vroeger. Termen als ‘Goudkust’ en ‘Gouden Eeuw’ leiden tot discussie, omdat ze de duistere kanten van het verleden buiten beeld laten. De winsten van de West-Indische en Verenigde Oost-Indische Compagnie werden gemaakt ten koste van de levens van tot slaaf gemaakte mensen.

6. De Volmolen

Naast de monumentale Koppelpoort staat rijksmonument De Volmolen. Het complex werd in 1645 gebouwd voor de textielnijverheid, tegen de tweede stadsmuur en direct aan het water. Met deze watermolen werd het eeuwenoude handmatige vollen vervangen. Bij dit proces werd geweven wol vervilt en waterdicht gemaakt.

De textielnijverheid speelt een belangrijke rol in de geschiedenis van Amersfoort. Ongeveer 350 jaar geleden begonnen twee VOC-kooplieden uit Amsterdam hier de eerste katoendrukkerij van Europa. Aan bedrukte katoen, ook wel sits genoemd, en aan de natuurlijke kleurstof indigo werd eeuwenlang veel geld verdiend.

Aanvankelijk kwamen deze producten uit India. Toen ook in Europa katoen werd bedrukt, verschoof de productie van katoen en indigo naar Amerika. Daar werden de beruchte katoenplantages aangelegd. De handel en teelt van katoen en indigo raakten hierdoor nauw verbonden met gedwongen migratie, uitbuiting en slavernij.

7. d’Eersteling

d’Eersteling, dat tegenwoordig uit drie panden bestaat, werd gebouwd als opslagplaats voor handelsgoederen. Uit een bouwtekening uit 1904 blijkt dat H. Kroes het pakhuis ontwierp voor de ‘Afdeeling Koloniale Waren’.

De bouwconstructie, indeling en locatie aan de Eem passen bij de oorspronkelijke functie van het complex. De rivier werd gebruikt voor het aan- en afvoeren van handelswaar. In Amersfoort stonden pakhuizen doorgaans in de binnenstad, waar het gemeentebestuur er goed toezicht op kon houden. Waarschijnlijk was daar niet genoeg ruimte meer en kreeg d’Eersteling daarom toestemming om op deze plek te worden gebouwd.

Met ‘koloniale waren’ werden producten en gewassen uit de toenmalige of voormalige koloniën bedoeld.

Een eerder pakhuis met de naam ‘Eersteling’ stond aan Kortegracht 9 en zag er anders uit dan de huidige drie panden. Het deed ook dienst als pluimvee- en veevoederfabriek.

8. Grafstenen Burgemeester Brouwerplantsoen

Bij de twee bronzen stoelen in het Burgemeester Brouwerplantsoen liggen verschillende oude grafzerken. Er bevinden zich geen stoffelijke resten meer onder de stenen. Ze verwijzen naar de Algemene Burgerlijke Begraafplaats die hier vroeger lag. Deze bleef bestaan totdat op de locatie in 1971 het Amersfoortse stadhuis werd gebouwd.

Op een van de stenen staat het volgende opschrift: “Hier rust Jan Cock Blomhoff, oud-opperhoofd te Decima, geb. 5 Augustus 1779, overl. 13 October 1853.” Ook zijn echtgenote wordt bij de grafzerk genoemd.

Jan Cock Blomhoff (1779-1853) was tussen 1817 en 1823 het ‘opperhoofd’, oftewel de leider, van de Nederlandse handelsnederzetting Deshima. Van 1641 tot 1859 fungeerde dit eiland als Nederlandse handelspost. Het vormde het enige contact tussen de westerse wereld en het grotendeels afgesloten Japan.

Na zijn vertrek in 1823 ging Blomhoff in Amersfoort wonen en bouwde hij Huize Birkhoven. Hij stierf hier in 1853 en werd begraven op de begraafplaats Achter Davidshof, de huidige locatie van het stadhuis.

Grafzerken Burgemeester Brouwerplantsoen

Burgemeester Brouwerplantsoen
Amersfoort
Navigeer naar eindpunt
Grafzerken Burgemeester Brouwerplantsoen

Ga terug